Jugoslovenske etničke statistike sadrže kategoriju nacionalno neopredeljenih muslimana ili nacionalno neopredeljenih Jugoslovena koja je u većini obuhvatala muslimane. Kod njih očigledno nije bila prisutna i izražena nacionalna svest pa su se izjašnjavali po verskoj pripadnosti. Iako su komunisti formirali šest republika, oktroisali makedonsku i crnogorsku veštačku naciju, nisu se usudili da inaugurišu i bosansku. Istina, u 19. veku zabeležen je bio pokušaj vrhovnog austrugarskog administratora Benjamina Kalaja da uspostavi bosansku naciju. Vladimir Čorović navodi da je Kalajev cilj bio “stvaranje posebnog bosanskog patriotizma da bi se tim suzbile veze stanovništva BiH sa slobodnim srpskim državama.” (str. 70.) Između dva svetska rata nemački autor Ernest Aurih je pisao: “Baron Kalaj je pokušao da spoljno žigosanje posebno Bosne oformi i unutra, i da nastoji obrazovati jedno svesno bošnjaštvo nasuprot etničkim činjenicama trojako sastavljenog stanovništva Bosne... Njegova državnička ideja je bila da Hrvate, muhamedance i Srbe stopi u jedinstvenu celinu, pa onda, ako to uspe, da Hrvatima i muslimanima poveri vodeću ulogu.” (str. 71.) I nadvojvoda Franc Ferdinand je zastupao slične ideje: “Najpre sve baciti u isti lonac, a onda pustiti na površinu Hrvate.” (str. 71.) Kako navodi Kostić, “reakcija celokupnog srpskog naroda bila je strašna. Sa Kalajevim “bošnjaštvom” i “bošnjačkim jezikom” pravljene su ...

Punih 26 godina postavlja se pitanje zašto je tada partija u BiH, preko SDB-a, uhapsila te ljude, 300 ljudi prisilila na montirano svjedočenje i još nekoliko stotina ljudi maltertirala, provocirala i saslušavala. Historijska komparacija daje mogućnost i priliku da se prati nastanak, razvoj i mijena pojava, ustanova i institucija u vremenu i prostoru. U tom kontekstu mogu se hipotetički prihvatiti neposredni i posredni, bliži i daljnji razlozi hapšenja "muslimanskih nacionalista", kako nas je oslovljavala istraga, slijedom optužnice tužilaštvo, sud i presuda. Prema uvidu i sudu kompetentih ljudi, ta hapšenja bila su dogovorena na nivou cijele SFRJ: u Sloveniji je trebalo uhapsiti okupljene oko časopisa Mladina u Tribune; u Srbiji anarholiberale i krug oko časopisa Teorija književne riječi i Književnih novina; u u Hrvatskoj ponekog maspokovca, a u BiH nacionaliste i kleronacionaliste. Stane Dolance u Sloveniji, a u Srbiji Nikola Ljubičić, zaustavili su hapšenja, tako da je bosansko rukovodstvo iznevjereno i ostalo usamljeno, da bi se i na taj način još više izolovalo i udaljilo od naroda. Drugi direktan i bitan razlog našeg hapšenja leži u političkoj činjenici da je na čelo bosanske partije u proljeće 1982. prvi put u njenoj historiji došao musliman-Bošnjak, drug Hamdija Pozderac. Nakon izbora Pozderca na prvu političku ...

Odavno se zna da sve ratove prate laži; o nekima jedino laži ostanu kao istine. Međutim, o Bosanskom ratu mora se saznati i govoriti istina ne zbog morala kao odrednice individualnog i kolektivnog djelovanja, nego zbog same egzistencije savremenog sveta i budućnosti u kojoj je humanističkoj civilizaciji kao utopiji - alternativna apokalipsa. Kada govorimo o Bosanskom ratu, reč je o opasnoj obmani i manipulaciji koja posledično daleko prevazilazi muslimansko, srpski i hrvatsko pitanje, dakle, naroda koji su goneći se međusobno lili krv i jedno drugom palili kuće i bogomolje, nesvesni da će zbog njihove krvi drugi narodi iz istih razloga liti krv i njihovom varom paliti kuće i bogomolje, nesvesni da če zbog njihove krvi drugi narodi iz istih razloga liti krv i njihovom vattrom paliti kuće i bogomolje. Mom naknadnom saznanju, tačnije razmerama tog saznanja, prethodi moje obično ljudsko čuđenje: kako i zašto se moglo dogoditi da se o jednom događaju svetskog značaja – kakv je bio Bosanski rat, u informatičkoj civilizaciji u kojoj više ne postoje ni posteljne, bračne, ljubavničke tajne, petnaest godina zvanično, religiozno, demokratski laže. Na čitavoj planeti trajala je propagandna grmljavina o ratu nekakvog svetla i nekakve tame, izdašno se koristila američka floskula o odbrim ...

Bosanskohercegovačko društvo je u predratni vihor i navodne višestranačke izbore (višenacionalističke izbore) ušlo potpuno nespremno, ali i do kraja nezavršeno. "Bosna", prije građanskog rata simpatičan pojam iz dosjetke Moše Pijade i iz dosjetki o Husi i Hasi, nije bila dovršena ni kao socijalistička republika (rafinerija, cementara, koksara, aluminijski kombinat, željezara... tek su prvobitni, ali nedovoljni elementi socrealističke državnosti sovjetskog tipa), ni kao geografski pojam (ogromna geografska i karakterna razdvojenost između poljoprivredne Posavine, azijatiziranog Istoka, kamenite Hercegovine i partizaske Krajine). Takvo društvo se suočilo sa ideološkom stradijom pred koju ga je doveo raspad SFRJ. Ponuda se ubrzo svela na agresivistički ultrancionalizam, pošto reformske, liberalne i druge opcije nisu dobile politički "ausvajs". Građanstvo, stanovništvo, bivši članovi Partije, živalj i masovno politizirani kolektiviteti, ušli su direktno iz jednopartijskog jednoumlja u naciofobični "demokratski" areal (stranka demokratske akcije, srpska demokratska stranka, hrvatska demokratska zajednica). Iz: Rajko Vasić, 'Uslovi za socijaldemokratiju', Argumenti, www.snsd.org